Μια τραγική μορφή της Βυζαντινής ιστορίας ήταν αναμφίβολα ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α’ (802 – 811). Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο ότι ήταν μόλις ο δεύτερος Βυζαντινός αυτοκράτορας ο οποίος σκοτώθηκε στη διάρκεια μάχης (ο πρώτος ήταν ο Ουάλης, που έχασε τη ζωή του στη μάχη της Αδριανούπολης εναντίον των Γότθων, το 378), αλλά κυρίως στο ότι το κρανίο του μετατράπηκε από τον Βούλγαρο χάνο Κρούμο, νικητή των Βυζαντινών στη μάχη της Βέρνιτσας, το 811, σε κύπελλο για τις ευωχίες του.
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι ο Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος, με την τύφλωση περίπου 15.000 Βουλγάρων αιχμαλώτων το 1014, πήρε εκδίκηση για την αποτρόπαια πράξη του Κρούμου.
Νικηφόρος Α’: ο «οικονομολόγος» που έγινε αυτοκράτορας
Ο Νικηφόρος γεννήθηκε στην Πισιδία της Μικράς Ασίας γύρω στο 750. Κάποιοι θεωρούν ότι ήταν ελληνικής καταγωγής, αλλά γενικότερα για τους Βυζαντινούς αυτοκράτορες της εποχής υπάρχει μεγάλη ασάφεια σχετικά με τις «ρίζες» τους.
Πάντως, ο Νικηφόρος ήταν μορφωμένος, δραστήριος και ικανός διοικητικός αξιωματούχος της Αυτοκρατορίας. Σύντομα τιμήθηκε με διάφορα αξιώματα, ενώ η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία (797 - 802), τον διόρισε «Λογοθέτη του Γενικού», Πρωθυπουργό δηλαδή του Βυζαντίου σε μια κρίσιμη και μεταβατική περίοδο. Ο Καρλομάγνος, ο βασιλιάς των Φράγκων ο οποίος στέφθηκε αυτοκράτορας από τον Πάπα, Λέοντα Γ΄ τα Χριστούγεννα του 800, στον ναό του Αγίου Πέτρου επιζητούσε να ενώσει όλη την Αυτοκρατορία, Ανατολική και Δυτική, με την Ειρήνη στο πλευρό του.
Η αυτοκράτειρα κολακεύτηκε από την προοπτική αυτή, ωστόσο οι αξιωματούχοι του Βυζαντίου, αλλά και ο λαός ήταν εχθρικά διακείμενος. Ο λαός μάλιστα, σύμφωνα με τον Λόρδο Νόργουιτς έφριττε φανταζόμενος «…το να καταληφθεί ο θρόνος από αυτόν τον άξεστο Φράγκο, που φορούσε παράξενο λινό χιτώνα και γελοία πορφυρά υποδήματα, που μιλούσε μια ακατάληπτη γλώσσα και δεν μπορούσε ούτε καν να γράψει το όνομα του παρά μόνο με τη βοήθεια ενός χρυσού εκτύπου». Η Ειρήνη όμως επέμενε.
Αυτό οδήγησε την ηγεσία του στρατού να καταλήξει στον Νικηφόρο για να την αντικαταστήσει. Πολλοί αξιωματούχοι, στις 31 Οκτωβρίου 802 μπήκαν ορμητικά στα διαμερίσματα της Ειρήνης και την ενημέρωσαν ότι η βασιλεία της είχε λήξει. Ταυτόχρονα, στην Αγία Σοφία αναγορευόταν αυτοκράτορας ο Νικηφόρος. Αρχικά προσποιήθηκε ότι δίσταζε να δεχτεί τον θρόνο. Τότε η Ειρήνη προθυμοποιήθηκε να τον παντρευτεί. Ο Νικηφόρος αρνήθηκε ευγενικά. Η Ειρήνη, που είχε προσπαθήσει στο μεταξύ να κάνει αυτοκράτορα τον Λέοντα, αδελφό του πανίσχυρου ευνούχου Αέτιου κατάλαβε ότι έχασε το παιχνίδι. Παρέδωσε στον Νικηφόρο το αυτοκρατορικό στέμμα και το σκήπτρο. Σχολίασε ότι «άγνωσται αι Βουλαί του Κυρίου», αλλά είπε στον Νικηφόρο ότι θα τον ενημέρωνε για το πού βρίσκονται τα «μυστικά κεφάλαια» του κράτους.
Σύντομα, αποσύρθηκε σ’ ένα μοναστήρι στο νησί Πρώτη της Θάλασσας του Μαρμαρά. Μετά από λίγους μήνες, ο Νικηφόρος που δεν την εμπιστευόταν την μετακίνησε στη Μυτιλήνη. Έναν χρόνο αργότερα, η Ειρήνη, βασανισμένη κι από τύψεις για την αποτρόπαια δολοφονία του γιου της Κωνσταντίνου Ε’, πέθανε. Σύμφωνα με τον Θεοφάνη, κάθε βράδυ την «επισκεπτόταν» το φάντασμα του γιου της. Με την Ειρήνη τελείωσε η δυναστεία των Ισαύρων. Το μεγάλο θετικό από τη βασιλεία της ήταν η αναστήλωση (αποκατάσταση) των αγίων εικόνων.
Ένα θέμα που ταλαιπώρησε το Βυζάντιο για περισσότερα από 170 χρόνια λύθηκε και οι επόμενοι αυτοκράτορες ασχολήθηκαν με τους πραγματικούς κινδύνους που ελλόχευαν: τους Άραβες και τους Βουλγάρους.
Τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Νικηφόρου
Η βασιλεία του Νικηφόρου δεν ήταν ανέφελη. Τα οικονομικά του κράτους βρίσκονταν σε τραγική κατάσταση. Ο άριστος «οικονομολόγος» Νικηφόρος, προσπάθησε να τα νοικοκυρέψει. Η βαριά φορολογία έπληξε εκκλησίες και μοναστήρια σε μεγάλο βαθμό. Οι κληρικοί και οι μοναχοί ξεσηκώθηκαν και από τους άμβωνες τα κηρύγματα εναντίον του Νικηφόρου ήταν έντονα επικριτικά. Όμως οι στρατιώτες ήταν απλήρωτοι. Ο Νικηφόρος δεν είχε άλλες επιλογές. Οι αντίπαλοι του οργάνωσαν επανάσταση εναντίον του με επικεφαλής τον Στρατηγό του Θέματος των Ανατολικών Βαρδάνη (803), ο οποίος ήταν ίσως τουρκικής καταγωγής. Η επανάσταση καταπνίγηκε εύκολα. Η βαριά φορολογία όμως, «κακώσεις» κατά τον Θεοφάνη, προκάλεσε την έντονη αντίδραση των Στουδιτών (μοναχών της μονής Στουδίου της Κωνσταντινούπολης) που έφτασε στα όρια της εξέγερσης. Ο Πατριάρχης Ταράσιος, που είχε στέψει αυτοκράτορα τον Νικηφόρο τηρούσε επιφυλακτική στάση. Ο Νικηφόρος τον απομάκρυνε και υποστήριξε τον συνονόματο του Νικηφόρο, που προερχόταν από τους λαϊκούς ως διάδοχο του Ταράσιου.
Το 805 ξέσπασε επανάσταση των Σλάβων της Πελοποννήσου και πολιορκήθηκε η Πάτρα. Η αντιμετώπιση τους από τον Νικηφόρο ήταν εύκολη. Δεν χρειάστηκε να επέμβει ούτε ο μικρός θεματικός στρατός της περιοχής. Στο εξής, οι Σλάβοι της Πελοποννήσου θα πλήρωναν βαρύτερους φόρους, από τον ντόπιο ελληνικό πληθυσμό. Δεν έγινε το ίδιο όμως με τους Άραβες. Ο Νικηφόρος έστειλε επιστολή στον Χαλίφη Χαρούν αλ- Ρασίντ με την οποία ζητούσε να σταματήσουν οι ταπεινωτικές καταβολές φόρου από τους Βυζαντινούς και να επιστρέψει τα πανάκριβα δώρα που του είχε προσφέρει η Ειρήνη. Ο Χαρούν διάβασε έξαλλος την επιστολή και απάντησε:
«Από τον Χαρούν, τον διοικητή των πιστών (ενν. Μωαμεθανών) προς τον Νικηφόρο, τον ρωμαϊκό σκύλο. Βεβαίως και έχω διαβάσει την επιστολή σου, ω γιε της άπιστης μάνας. Σε ό,τι αφορά την απάντηση, θα τη δεις με τα μάτια σου… Σαλάμ».
Ο Χαρούν δεν έμεινε στα λόγια. Συγκέντρωσε 135.000 άνδρες και επιτέθηκε εναντίον των βυζαντινών κτήσεων. Μεταξύ 803 και 806 οι Άραβες κατέλαβαν την Ηράκλεια και τα Τύανα, πόλη στρατηγικής σημασίας στη Μικρά Ασία. Αποχώρησαν από αυτή, μόνο αφού ο Νικηφόρος κατέβαλε τον βαρύτατο φόρο που είχε αρχικά αρνηθεί… Για καλή του τύχη, ο Χαρούν αλ- Ρασίντ πέθανε το 809. Έτσι ο Νικηφόρος μπόρεσε να ασχοληθεί απερίσπαστος με τον άλλο εχθρό του Βυζαντίου τους Βουλγάρους, που υπό την ηγεσία του νέου ηγεμόνα τους Κρούμου είχαν αρχίσει να γίνονται ιδιαίτερα απειλητικοί…
Οι συγκρούσεις Βυζαντινών και Βουλγάρων (807-809)
Ο Κρούμος έγινε ηγεμόνας (χάνος) των Βουλγάρων το 803. Ως το 807 είχε συγκροτήσει έναν ιδιαίτερα αξιόμαχο στρατό. Ο Νικηφόρος επιχείρησε να αντιμετωπίσει τους Βουλγάρους με οχυρωματικά έργα στον Στρυμόνα και τη Ροδόπη και με μετοίκηση πληθυσμών. Δεν κατάφερε όμως πολλά πράγματα, καθώς οι Βούλγαροι επιχειρούσαν ληστρικές επιδρομές στα βυζαντινά εδάφη.
Έχοντας διευθετήσει το μέτωπο με τους Άραβες, ο Νικηφόρος αποφάσισε να νικηθεί εναντίον του Κρούμου. Μέσω Θράκης έφτασε στην Αδριανούπολη. Εκεί όμως πληροφορήθηκε ότι στην Κωνσταντινούπολη είχε οργανωθεί συνωμοσία εναντίον του και επέστρεψε στη Βασιλεύουσα. Ο Κρούμος βρήκε ευκαιρία να εξοντώσει ένα βυζαντινό στρατιωτικό απόσπασμα, που είχε στρατοπεδεύσει στον Στρυμόνα. Στη συνέχεια κατευθύνθηκε στη Σαρδική, τη σημερινή Σόφια και έσφαξε τη φρουρά της, την οποία αποτελούσαν 6.000 στρατιώτες.
Ο Νικηφόρος προσπάθησε να αποκρύψει το γεγονός. Δεν τα κατάφερε όμως. Ο λαός ήταν έξαλλος και ο Νικηφόρος συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να εκστρατεύσει εναντίον του Κρούμου και να τον κατατροπώσει. Δυστυχώς για τον ίδιο, δεν ήταν στρατιωτικός, αλλά «λογιστής». Ούτε φαίνεται ότι είχε αξιόλογους στρατιωτικούς διοικητές… Την άνοιξη του 811 επέβαλε μία ακόμα βαριά φορολογία, που προκάλεσε αγανάκτηση. Όμως δεν έκανε πίσω…
Η μοιραία εκστρατεία του Νικηφόρου- Τα λάθη και η ήττα στη Βέρμπιτσα
Αφού υπέγραψε μία συνθήκη μη επίθεσης με τον Καρλομάγνο, στις αρχές του καλοκαιριού του 811, ξεκίνησε με τον γιο του Σταυράκιο να αντιμετωπίσει τον Κρούμο. Συγκέντρωσε περίπου 100.000 στρατιώτες από θέματα της Μικράς Ασίας. Ο στρατός βγήκε από τη Χρυσή Πύλη. Αν και αριθμητικά η δύναμη ήταν μεγάλη, στην πράξη επρόκειτο για άπειρους νεοσύλλεκτους, φτωχούς αγρότες που κατατάχθηκαν για λίγα χρήματα. Είχαν για οπλισμό μόνο σφεντόνες και κοντά ρόπαλα.
Ο Νικηφόρος ήταν αισιόδοξος. Βυζαντινά στρατεύματα κατέλαβαν και πυρπόλησαν την Πλίσκα, πρωτεύουσα των Βουλγάρων. Σύντομα έφτασε στο οχυρό- κλειδί των Μαρκελλών. Έντρομος ο Κρούμος του έστειλε μήνυμα στο οποίο έγραφε: «Κέρδισες. Πάρε ό,τι θέλεις και φύγε ειρηνικά από αυτή τη χώρα». Τότε, ο Νικηφόρος έχασε μια τεράστια ευκαιρία να επιστρέψει στην Πόλη νικητής και δαφνοστεφανωμένος. Το αποκαλούμενο «Ανώνυμο Χρονικό» αναφέρει ότι υπέστη κάποιο είδος διανοητικής διαταραχής: «Ήταν ιδιαίτερα αλαζόνας και ούτε βγήκε από τη σκηνή του, ούτε έδωσε οποιαδήποτε διαταγή σε κανέναν». Τιμώρησε τον Σταυράκιο, επειδή του ζήτησε απλά να εμφανιστεί. Ο Νικηφόρος άφησε τους πιο αδίστακτους στρατιώτες του να σφάξουν Βούλγαρους αμάχους και να ρίξουν τα μωρά τους σε αλωνιστές σιταριού. 50.000 Βούλγαροι έχασαν τη ζωή τους.
Ο Νικηφόρος, καθώς θεωρούσε ότι ο Κρούμος ήταν στριμωγμένος ακολούθησε την άστοχη συμβουλή κάποιων επιτελών του να συνεχίσει την πορεία του μέσα από τους λόφους, χωρίς να πάρει προστατευτικά μέτρα. Οι Βούλγαροι ανιχνευτές παρακολουθούσαν κάθε κίνηση των Βυζαντινών. Στις 24 Ιουλίου 811 ο βασιλικός στρατός μπήκε στη βραχώδη διάβαση της Βέρμπιτσα. Οι Βούλγαροι έφραξαν και τα δύο της άκρα. Ο Νικηφόρος κατάλαβε ότι είχε κάνει τεράστιο λάθος. Οι στρατηγοί του τον παρότρυναν να επιτεθεί άμεσα. Ο αυτοκράτορας κούνησε το κεφάλι του και είπε ότι και φτερωτοί αν γίνουμε, κανείς να μην ελπίζει ότι θα διαφύγει τον όλεθρο.
Ο Κρούμος «χτύπησε» το πρωί της 26ης Ιουλίου 811. Ακολούθησε μία από τις πιο φρικτές ήττες των Βυζαντινών στην ιστορία. Το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του Νικηφόρου δεν είχε καμία ελπίδα σωτηρίας. Άλλοι σφαγιάστηκαν, άλλοι καταπλακώθηκαν από βράχια που έριχναν οι Βούλγαροι από ψηλά και άλλοι κάηκαν όταν πυρπολήθηκαν στα πασσαλοπήγματα. Μία ομάδα Βουλγάρων, πατώντας πάνω σε πτώματα Βυζαντινών, έφτασε στη σκηνή του Νικηφόρου. Τον θανάτωσε αμέσως, μαζί με έξι από τους ανώτατους αξιωματικούς του, τον διοικητή των εξκουβιτόρων (επίλεκτων φρουρών του αυτοκράτορα) και κατώτερους αξιωματικούς. Και το μεγαλύτερο μέρος του βυζαντινού ιππικού εξοντώθηκε, μάλιστα κάποιοι ιππείς πνίγηκαν σε ένα ποτάμι της περιοχής.
Η βάρβαρη πράξη του Κρούμου: κούπα για το κρασί του το κεφάλι του Νικηφόρου…
Ο Κρούμος αρχικά «γιόρτασε» τη νίκη του στη Βέρμπιτσα, διατάσσοντας να μπήξουν το κεφάλι του Νικηφόρου σε έναν πάσσαλο για μερικές ώρες. Ακολούθως, σε μία από τις πλέον βάρβαρες πράξεις της παγκόσμιας ιστορίας, διέταξε να αφαιρέσουν το κρανίο, να το αδειάσουν από το περιεχόμενό του και να το επαργυρώσουν. Το επαργυρωμένο κρανίο του Νικηφόρου έγινε κούπα του Κρούμου, με την οποία έπινα νερό ή κρασί στα γεύματα… Σύμφωνα με το «Ανώνυμο Χρονικό»: «Έτσι έχασε τη ζωή του ο Νικηφόρος και μαζί της τη δύναμη της αυτοκρατορίας λόγω της νωθρότητας και της υπεροψίας του».
Σταυράκιος (811) και Μιχαήλ Α’ Ραγκαβές (811-813): οι διάδοχοι του Νικηφόρου- Το τέλος του Κρούμου
Ο Σταυράκιος επέζησε από τη πανωλεθρία της Βέρμπιτσα, αλλά είχε τραυματιστεί σοβαρά στον αυχένα, κάτι που προξένησε βλάβες στον νωτιαίο μυελό του. Στην Αδριανούπολη, ο Δομέστικος Στέφανος, πατρίκιος του παλατιού τον ανακήρυξε αυτοκράτορα. Όταν ο Σταυράκιος μπόρεσε να μιλήσει, κατηγόρησε τον πατέρα του για την καταστροφή στη Βέρμπιτσα. Μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, αλλά σε οικτρή κατάσταση. Αιμορραγούσε από την ουροδόχο κύστη και δεν μπορούσε να σταθεί στα πόδια του. Ο κουνιάδος του, κουροπαλάτης Μιχαήλ Ραγκαβές, που σώθηκε από την τραγωδία της Βέρμπιτσα, τον έστειλε σε ένα μοναστήρι και ανακηρύχθηκε ο ίδιος αυτοκράτορας (2 Οκτωβρίου 811). Ο Σταυράκιος, συνεχίζοντας να υποφέρει από φρικτούς πόνους πέθανε τρεις μήνες αργότερα… Ο Κρούμος, πέθανε ξαφνικά στις 13 Απριλίου 814, ενώ ετοιμαζόταν να πολιορκήσει την Κωνσταντινούπολη. Είτε από εγκεφαλικό επεισόδιο, είτε από δολοφονική ενέργεια, είτε από ένα τραύμα που του προκάλεσαν οι Βυζαντινοί στη Μεσημβρία…
1014: η εκδίκηση του Βασίλειου Β’ του Βουλγαροκτόνου
Το 1014, ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος, μετά τη νίκη του επί των Βουλγάρων, του τσάρου Σαμουήλ στο Κλειδί, κυρίως χάρη στην ευφυή κίνηση του Νικηφόρου Ξιφία να χτυπήσει τους εχθρούς από τα νώτα, συνέλαβε περίπου 15.000 Βούλγαρους αιχμαλώτους. Σε μία επίσης ιδιαίτερα σκληρή ενέργεια, διέταξε να τους τυφλώσουν, αφήνοντας έναν μονόφθαλμο ανά 100 άνδρες, για να οδηγήσει τους υπόλοιπους στην πατρίδα τους.
Όταν τους αντίκρισε ο Σαμουήλ έπαθε εγκεφαλικό επεισόδιο και πέθανε δύο μέρες αργότερα. Για πολλούς ιστορικούς, ο Βασίλειος πήρε με αυτόν τον τρόπο εκδίκηση για τη βέβηλη πράξη του Κρούμου το 811…
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου